Misschien vraag je je af wat je kunt doen aan het verminderen van faalangst. Het kan zich uiten in fysieke gevoelens. Een druk op je borst. Een zenuwachtig gevoel in je buik en het gevoel alsof je maag zich omdraait. Eten lukt niet, je handen zijn koud en klam. Gedachten die kunnen opkomen: Waarom, waarom, oh waarom? Waarom wilde ik ook alweer die presentatie houden? Waarom heb ik dit? Waarom kunnen anderen het wel en ik niet? Wat is er mis met mij?
Het antwoord: niets. Er is niets mis met jou.
Wat is Faalangst?
In het boek Faalangst van Pieter Langedijk (2006) wordt faalangst omschreven als:
“… de angst dat iets dat men wil gaan doen of van een ander moet doen, mislukt” (Faalangst, P. Langedijk, 2006, p. 12).
In het woordenboek is de uitleg van faalangst: ‘de vrees om tekort te schieten’. De vraag die dit meteen oproept is: tekort ten opzichte van wat en/of ten opzichte van wie? Wat is ‘tekort’ ? Wat is het referentiekader? Dit impliceert al dat het context-afhankelijk is.
Kritiek en Vleierij
Overigens hebben we nog geen dieren gevonden die faalangstig zijn. Dieren kunnen bang zijn als er daadwerkelijk gevaar dreigt. Maar de afhankelijkheid van het oordeel van een ander, dat kent vooralsnog alleen de mens. Niet alleen door kritiek van anderen kan ons gevoel beïnvloed worden, ook door het tegenovergestelde, namelijk vleierij.
Wanneer we extreem afhankelijk zijn van de mening van anderen, zijn we helaas ook zeer manipuleerbaar. Eigenlijk iets vreemds, waarom willen we toch die ‘goedkeuring’? What’s in it for us? Wellicht was je vroeger als kind afhankelijk van je omgeving, voor liefde en voedsel, maar nu ben je volwassen en is dat niet meer zo. Als volwassene kan en mag je je eigen waarden en normen stellen.
Beoordeling en Kritiek
Het beoordelen is vaak een heel persoonlijk proces. Het is afhankelijk van de context van de kritiekgever, bijvoorbeeld diens ervaringen, waarden en normen, voorkeuren, smaak, levensfilosofie, religie of niet, geschiedenis, familieherkomst en cultuur. Het onderscheid maken tussen een mening en een feit is moeilijk. Wat ooit ‘goed’ of ‘nieuw’ was, is heden bijvoorbeeld achterhaald en ouderwets.
Langedijk zegt over kritiek ontvangen:
“Elk mens zou geleerd moeten worden de op- en aanmerkingen van anderen en ook van zichzelf kritisch te bekijken en niet al te serieus moeten nemen” (Faalangst, P. Langedijk, 2006, p. 40).
En later op pagina 84 benoemt hij:
“Elk mens zou een cursus moeten volgen waarin geleerd wordt hoe men op zeer uiteenlopende zaken kritiek kan geven, of juist niet moet geven.”
Faalangst in 4 stappen
Van Essen en Schouwenburg (2008) beschouwen faalangst als een proces met vier opeenvolgende stadia:
- Anticipatie: de lichamelijke spanning die zich opbouwt voorafgaand aan de prestatie die geleverd gaat worden, bijvoorbeeld buikpijn, spanningshoofdpijn, trillerigheid. Maar ook negatieve gedachten als ‘dit gaat me nooit lukken’ kunnen onderdeel zijn van dit stadium.
- Confrontatie: Het moment waarop de prestatie geleverd wordt, de stress en spanningsgevoelens kunnen nog sterker aanwezig zijn.
- Wachten op de uitslag: tijdens het eventuele wachten op het oordeel kunnen de gevoelens van stress nog steeds aanhouden.
- Het resultaat en direct daarna: Bij een positief resultaat kan een gevoel van opluchting komen en een gedachte in de richting van ‘wat een geluk’, alsof het geen uitkomst is van de prestatie, maar eerder positief toeval. Bij een negatieve uitslag gaan de gedachten vaak wel richting de eigen prestaties en wordt het juist wel toegeschreven aan de eigen ontoereikendheid en niet aan negatief toeval.
Niet moeten, maar Kiezen
Bij het eerste onderdeel kan, volgens Van Essen en Schouwenburg, de gedachte meespelen dat je iets moét halen. Hierover zeggen zij:
“Door van jezelf te eisen dat je een examen moet halen, verander je niets aan je kans van slagen. Het is immers geen magische bezweringsformule waarmee je de examenuitslag in je macht hebt, maar je creëert er wel een starre houding mee. De werkelijkheid voegt zich nou eenmaal niet naar onze eisen” (Overwin je faalangst met de r.e.t. methode, T. van Essen & H. C. Schouwenburg, 2008, p. 45).
Een minder gespannen gevoel kan ontstaan als het gevoel van het ‘moeten’ vervangen wordt door ‘willen’ of door ‘ervoor kiezen’. Daarnaast is het voor je brein een handige training om verschillende scenario’s te bedenken, niet alleen het rampscenario, maar ook allerlei andere scenario’s met een goede of middelmatige uitkomst.
Ont-spannen gebeurt via het lichaam
Andere methoden om tot een iets minder gespannen gevoel te komen zijn gericht op je lichaam. We kunnen ons vaak niet ontspannen denken, maar wanneer ons lichaam ont-spant, worden onze gedachten ook anders. Het lichaam kan ont-spannen wanneer ons zenuwstelsel signalen krijgt dat veilig is. Lees verder op mijn blog hulp bij een paniekaanval.
Langedijk (2006) zegt over de invloed van negatief denken en ontspanning het volgende. Als men er 100% van overtuigd zou zijn dat men een examen niet haalt, hoeft het geen succes meer te worden, het oordeel maakt niet meer uit, waardoor dit juist een dusdanige ontspanning kan opleveren dat het wel lukt.
Dubieuze Waardeschaal
Van Essen en Schouwenburg (2008) introduceren het begrip ‘dubieuze waardeschaal’. Hiermee bedoelen zij dat het behaalde resultaat op een weegschaal wordt gelegd en dat de uitkomst iets zegt over je eigenwaarde.
“Veel mensen hanteren een waardeschaal voor zichzelf en naargelang onze prestaties, kunnen we daarop stijgen of dalen” (Overwin je faalangst met de r.e.t. methode, T. van Essen & H. C. Schouwenburg, 2008, p.78).
Maar mensen zijn natuurlijk veel complexer dan één prestatie. Dus eigenlijk is het zeer vreemd dat een dergelijke waardeschaal überhaupt in je fantasie bestaat. Uiteraard kun je een mens niet definiëren aan de hand van een prestatie. Ook niet aan de hand van meerdere prestaties. Een mens is veel meer en veel ingewikkelder dan een verzameling prestaties en gedragingen. Dat geldt dus ook voor jezelf.
Beoordeeld worden en Schaamte
Wanneer we een negatief oordeel ontvangen, kan dit een schaamtegevoel opwekken. Een naar gevoel! Maar ja, dat is dan ook de bedoeling van het schaamtegevoel. Waar het gevoel van angst jou een waarschuwing wil geven, heeft het gevoel van (een beetje) schaamte ook een functie.
Hierbij speelt de context, dus de waarden en normen van jouw omgeving, een rol. Wijk je af van wat jouw omgeving ‘juist’ acht, dan kun je gevoelens van schaamte ervaren. Zo weet je intuïtief dat iets niet ‘juist’ is en geeft het je dus richting. De andere kant van het verhaal is dat het niet is gezegd dat de waarden en normen van de groep (lees: degenen die beoordelen en/of de kritiek leveren), ook jouw waarden en normen zijn. Wellicht past dit gewoonweg niet (meer) bij je en kun je het oordeel gewoonweg naast je neerleggen.
Angstcirkel
Bij faalangst speelt er soms meer mee dan alleen de angst dat iets op dat moment niet zal lukken. De gevolgen ervan kunnen ook een bron van angstgevoelens zijn. Je wilt geen ‘straf’ krijgen of dat je bijvoorbeeld die promotie niet krijgt. Tenslotte zijn er ook veel structuren in de maatschappij gebaseerd op die angstgevoelens en het willen vermijden daarvan.
Angstgevoelens kennen een expansiedrift, dat wil zeggen dat ze zichzelf voeden en uitbreiden. Alles om jezelf te beschermen tegen gevaar tenslotte! Hoewel goed bedoeld vanuit de angst, voor jou, als geheel mens in het dagelijkse leven, kan het betekenen dat je bepaalde zaken gaat vermijden, waardoor de angstgevoelens daarover alleen maar toenemen. Dit wordt de angstcirkel genoemd.
Het doorbreken van deze angstcirkel kan op verschillende manieren. Allereerst is het van belang dat je je bewust wordt van jouw eigen cirkel en hoe deze eruit ziet. Vervolgens zou je per onderdeel kunnen inzoomen op wat je graag anders zou willen zien. Je kunt bijvoorbeeld je rampgedachten onderzoeken en er andere scenario’s naast zetten. Je kunt je vermijdingsgedrag onderzoeken en misschien een kleine actie in die richting inzetten waardoor je brein en je zenuwstelsel kan ervaren dat het meevalt. Datzelfde geldt voor het onderdeel veiligheidsgedrag, maar in plaats van iets inzetten, kun je iets laten. En voor het onderdeel lichamelijke sensaties kun je ont-spannings technieken inzetten, bijvoorbeeld box-breathing, zie mijn blog hulp bij een paniekaanval.
Eigen Oordeel over Faalangst
Ik kan me voorstellen dat je misschien frustratie ervaart over je gevoelens van faalangst. Dat je zelf een oordeel hebt over deze gevoelens. Weet echter dat je, per ongeluk, op deze manier de spanning in je lichaam verhoogt. Mijn advies: wees nieuwsgierig naar je gevoel van faalangst.
Hulp door therapiepraktijk Susan in Breda
Het is belangrijk om je eigen proces van gevoelens van faalangst te herkennen om vervolgens een methode voor jezelf te vinden die voor jou werkt om ermee om te gaan.
Therapiepraktijk Susan biedt de juiste omgeving waarin veiligheid, onafhankelijkheid, geen oordeel en geen afwijzing centraal staan om tot de juiste inzichten te komen.
Ik geef je in een rustige en kalme omgeving de gelegenheid woorden te geven aan al je emoties en gevoelens. Vanuit hier gaan we verder. Dit kan door middel van Gesprekstherapie of EMDR. Een combinatie hiervan in een aantal sessies is zeer goed mogelijk.
Je bent van harte welkom in mijn praktijk. Ben je woonachtig in de omgeving Breda, Zundert, Etten-Leur, Roosendaal of Oosterhout? Ik ontvang je graag in mijn therapiepraktijk in Breda. Plan zelf je eerste afspraak op de contactpagina via de online agenda!
Wil je meer lezen over angst, lees dan mijn pagina en blogs over angst:
Angst en EMDR
Angst. Maak er geen geheim van!
Hulp bij angst
Depressie en angst
Angst. De ongenode gast.
Verlatingsangst en Bindingsangst
Hulp Angst Etten-Leur
Hulp bij Paniekaanval